Her yıl toprağı kazıp yeniden ekme, tohum satın alma ve fide büyütme zorunluluğunu ortadan kaldıran çok yıllık sebzeler, bir kez dikildiğinde 5 ila 20 yıl boyunca kendi kendine yeniden sürüyor.
Hastalıklara karşı son derece dayanıklı olan ve minimum sulamayla bile ürün verebilen bu sebzelerin çoğu, büyük bir bahçe gerektirmeden balkon saksılarında dahi rahatlıkla yetiştirilebiliyor.
İşte bir kez ekip yıllarca hasat edebileceğiniz 9 çok yıllık sebze ve her biri hakkında bilmeniz gereken tüm detaylar.
1-AK PAZI
Avrupa’da yüzyıllardır yetiştirilen ve ak pazı olarak da bilinen yabani ıspanak (Blitum bonus-henricus), bir kez dikildiğinde 10 ila 20 yıl boyunca her bahar yeniden süren çok yıllık bir yapraklı sebzedir. İlkbahar sürgünleri kuşkonmaz gibi, yazın çıkan ok biçimli yaprakları ıspanak gibi, çiçek tomurcukları ise brokoli gibi değerlendirilebilen bu bitki; birden fazla hasat imkanı sunuyor.
Fakir toprakta ve yarı gölgede bile büyüyebilen ancak en iyi performansı humusça zengin toprakta gösteren yabani ıspanak, saksıda yetiştirmeye de uygundur. Yaprakları oksalik asit içerdiği için çiğ değil, pişirilerek tüketilmelidir. İlk iki yıl sabır gerektiren bitki, üçüncü yıldan itibaren bol hasat vermeye başlar.
2-AYI SARIMSAĞI
Nemli orman tabanlarında, gölgeli dere kenarlarında ve çalıların altında kendiliğinden yetişen ayı sarımsağı (Allium ursinum), bir kez tuttuğunda yıllarca aynı yerden yeniden çıkan çok yıllık bir soğanlı bitkidir. Her nisan-mayıs ayında yeşerip beyaz, yıldız şeklinde çiçekler açan bitki, yaz başında yaprakları kuruyarak uyku dönemine girer.
Türkiye’de Marmara, Karadeniz, İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde doğal olarak yetişen ayı sarımsağı, Tunceli’de koruma altındadır ve koparılması para cezasıyla sonuçlanır. Humusça zengin, nemli toprakta ve gölgeli bir köşede saksıda da yetiştirilebilen bitkinin yaprakları ile soğancıkları sarımsak gibi kullanılır; salatalara, soslara, çorbalara eklenir ve kavurması yumurtayla tüketilir.
3-ENGİNAR
Türkiye’nin Ege, Marmara ve Akdeniz bölgelerinde yaygın olarak yetiştirilen enginar, çok yıllık yapısıyla bir kez dikildiğinde 8 ila 10 yıl boyunca ürün veren güçlü bir sebzedir. Kökten veya sürgünle dikildiğinde ilk yıl meyve verebilen enginar, tohumdan yetiştirildiğinde ise üçüncü yıldan sonra ürüne geçer. Ekim zamanı bölgelere göre değişmekte olup; Ege ve Akdeniz’de ekim-kasım, Marmara’da ise mart-nisan ayları ideal dönemlerdir.
Verim oranı daha düşük olsa da en az 40 santimetre çapında derin saksılarda balkonda da yetiştirilebilir. Türk mutfağının vazgeçilmezleri arasında yer alan enginar; zeytinyağlı enginar, enginar dolma gibi vazgeçilmez lezzetlerin yıldızı.
4-İT SOĞANI
Sapının ucunda havadan küçük soğancıklar üreten sıra dışı görünümlü çok yıllık bir sarımsak türü olan it soğanı (Allium scorodoprasum), normal sarımsaktan farklı olarak toprakta bırakıldığında her yıl kendi kendine yeniden sürer ve bahçede yıllarca kalabilir. Tohum dikimi gerektirmeyen bu bitkinin havai soğancıkları veya yer altındaki dişleri doğrudan toprağa dikilir.
Mart ile mayıs ayları arasında ekilen ve yaz ortasında hasat edilen it soğanının yaprakları frenk soğanı gibi, dişleri ise normal sarımsak gibi çorbalarda, et yemeklerinde ve salatalarda kullanılır. Hafif ve iyi drene edilmiş toprakta, güneşli bir konumda en iyi gelişimi gösteren bitki, saksıda da başarıyla yetiştirilebilir.
5-KUZUKULAĞI
Ekşimsi yapraklarıyla Türkiye’de çayırlardan tarla kenarlarına kadar pek çok yerde kendiliğinden yetişen kuzukulağı, bitki olarak onlarca yıl boyunca her bahar yeniden süren çok yıllık bir türdür. Tohumu mayıs ayında ekilen ve 60 ila 90 gün içinde ilk hasadı yapılan bitki, saksıda da rahatlıkla yetiştirilebilir, yarı gölge ile nemli toprakları sever.
Yaprakları salatalara, çorbalara ve ıspanak gibi zeytinyağlı yemeklere eklenen kuzukulağının, çiçek açmadan önce nisan-mayıs arasında toplanan yaprakları en lezzetli halindedir.
6-RAVENT
Anadolu’da ışkın adıyla da bilinen ravent, sapları yenen ancak yaprakları zehirli olan güçlü ve çok yıllık bir sebzedir. Tohumu ilkbaharda ekilen bitki, ikinci yıldan itibaren hasat vermeye başlar ve uygun bakımla 10 ila 12 yıl boyunca verimini sürdürür.
Serin ve nemli iklimleri seven, en ideal gelişimini 18-20 derece sıcaklıkta gösteren ravent, geniş ve derin saksılarda yetiştirilebilse de bahçe ortamında çok daha verimli sonuç verir. Saplarından reçel, turta, komposto ve marmelat yapılan bu sebze, kuzu etine ekşi lezzet katmak amacıyla et yemeklerinde de kullanılır.
7-ROKA
Marketlerde satılan rokanın aksine çok yıllık bir bitki olan yabani roka (Diplotaxis tenuifolia), bir kez dikildikten sonra yıllarca kendi kendine yetişmeye devam eder. Bilinen rokadan daha keskin, biberimsi ve cevizimsi bir tada sahip olan bu tür; ilkbahardan sonbahara kadar hasat edilir, kışın ise kısa bir uyku dönemine girer.
Tohumu son don tarihinden 2-4 hafta önce ekilen ve aynı zamanda kendi kendine tohumlanarak yayılan yabani roka, saksıda ve fakir topraklarda bile rahatlıkla büyür, yarı gölgeye dayanır. Salatalara, pizzaların üstüne, soslara ve sandviçlere mükemmel bir lezzet katar.
8-SELAM OTU
Maydanozgillerden, kerevizi andıran yoğun kokusuyla tanınan ve 2 metreye kadar boylanabilen devasa bir çok yıllık bitki olan selam otu (Levisticum officinale), Ortaçağ’da kralların bahçelerinde de yetiştirilmiş olup 7 ila 15 yıl boyunca verimli kalır. Tohumu ilkbahar veya sonbaharda ekilen ve yaklaşık 90 gün sonra ilk yaprak hasadı yapılan bitkiden, ikinci yıldan itibaren tam verim alınır.
Yaprakları salatalarda ve çorbalarda kereviz yerine, sapları sebze olarak, kökü ise toz haline getirilerek baharat olarak kullanılan selam otu, saksıda yetiştirmeye de uygundur, ancak devasa boyutu nedeniyle en az 40 litre hacminde derin bir kap gerekir.
9-KANATLI FASULYE
Baklasının dört kenarında dalgalı kanatçıklar taşıyan ve 3 ila 4 metre boyuna tırmanan çok yıllık tropikal bir baklagil olan kanatlı fasulye (Psophocarpus tetragonolobus), adeta her parçası yenebilen çok yönlü bir bitkidir. Genç baklaları çiğ veya pişirilerek tüketilen, olgun tohumları soya fasulyesiyle yarışan yüzde 30 ila 42 oranında protein içeren bitkinin; yaprakları ıspanak gibi pişirilir, mavi çiçekleri salatalara eklenir ve yer altındaki nişastalı yumruları fırınlanarak ya da haşlanarak yenir.
Tohumu ekildikten yaklaşık 120 gün sonra ilk hasadı yapılan kanatlı fasulye, sıcak iklimlerde yumru kökleri kışı toprakta geçirerek her yıl yeniden yeşerir. Kanatlı fasulye, güneşli bir balkon veya sera ortamında saksıda da yetiştirilebilir, ancak meyve tutması için bol sıcaklık ve nem gerektirir.
